Yenilenebilir Enerjide İstihdam Paradoksu: Yapay Zeka ve Küresel
Küresel yenilenebilir enerji sektörü, rekor kurulumlara rağmen istihdam artışında belirgin bir yavaşlama yaşıyor. Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı (IRENA) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) raporu, bu paradoksu yapay zeka, otomasyon ve jeopolitik belirsizliklerle açıklıyor. Sektörün geleceği, kapsayıcı politikalar ve beceri dönüşümüyle şekillenecek.
Selin Öztürk
•
İş gücü tasarrufu sağlayan teknolojiler ile yapay zeka uygulamalarının yaygınlaşmasının, yenilenebilir enerji sektöründeki istihdam yapısını dönüştürmesi bekleniyor.
Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı (IRENA) ile Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından hazırlanan "Yenilenebilir Enerji ve İstihdam - Yıllık Değerlendirme 2025" raporuna göre jeopolitik ve ekonomik belirsizliklerle artan otomasyon, sektör istihdamındaki artış hızını sınırlayan başlıca unsurlar oldu.
Rapora göre dünya genelinde yenilenebilir enerji sektöründe istihdam 2024'te 2023'e göre yüzde 2,3 artarak 16,6 milyona ulaştı. Sektör, 2023'te tüm zamanların en yüksek artışını kaydederek istihdamını 2022'ye göre yüzde 18,2 artırmış ve 16 milyon 200 bin kişiye çıkarmıştı.
Böylece, küresel kurulumlardaki artışa rağmen yenilenebilir enerji istihdamında büyüme, ilk kez belirgin biçimde yavaşladı.
Rapora göre Çin, entegre ve büyük ölçekli tedarik zincirleri sayesinde ekipmanları rakipsiz fiyatlarla sunabilmesi nedeniyle hem kapasite kurulumunda hem de ekipman imalatında liderliğini sürdürdü.
Çin, 2024'te küresel toplamın yüzde 44'üne karşılık gelen yaklaşık 7,3 milyon kişilik yenilenebilir enerji istihdamı oluşturdu.
Avrupa Birliği, 2023 ile aynı seviyede kalarak 1,8 milyon istihdamla Çin'i izledi, Brezilya'da yenilenebilir enerji istihdamı 1,4 milyona ulaştı. Hindistan ve ABD’de ise istihdam artışı sınırlı kaldı ve sırasıyla yaklaşık 1 milyondan 1,3 milyona ve 1,1 milyona yükseldi.
Teknoloji bazında değerlendirildiğinde güneş fotovoltaik (PV) sektörü, kurulumların ve panel üretim tesislerinin hızlı genişlemesi sayesinde istihdamda liderliğini sürdürdü.
Güneş PV sektörü, 2024'te 7,3 milyon kişiye istihdam sağladı. Küresel PV istihdamının yüzde 75'i Asya ülkelerinde yoğunlaşırken Çin, tek başına 4,2 milyonluk istihdamla başı çekti.
Sıvı biyoyakıtlar, 2024'te 2,6 milyonluk istihdamla güneş PV'nin ardından ikinci sırada yer aldı. Bu alandaki istihdamın yüzde 46,5'i Asya’da gerçekleşti.
Hidroelektrik enerji, 2,3 milyonluk iş gücüyle üçüncü sırada yer alırken rüzgar enerjisi sektörü, 1,9 milyonluk istihdamla onu izledi.
Raporda, sayısal verilerin ötesinde yenilenebilir enerji iş gücünde daha fazla kapsayıcılık ve eşitlik ihtiyacına işaret edildi.
Kadınlar ve engelliler başta olmak üzere hiçbir toplumsal grubun dışlanmaması gerektiği vurgulanan raporda, yenilenebilir temelli enerji geleceğinin farklı yetenekler ve bakış açılarıyla şekillenmesinin öneminin altı çizildi.
Rapora göre her iki grubun da mevcut potansiyeli yeterince değerlendirilmiyor ve bu durum, bilinçli, çok yönlü ve sistematik politikaların hayata geçirilmesini gerekli kılıyor.
IRENA Genel Direktörü Francesco La Camera, yenilenebilir enerji yatırımlarının hızla arttığını belirterek, "Hükümetler, yatırımları teşvik eden, yerli kapasiteyi güçlendiren ve tedarik zinciri boyunca nitelikli iş gücü geliştiren politikalar aracılığıyla insanı, enerji ve iklim hedeflerinin merkezine koymalı" ifadelerini kullandı.
İstihdam artışındaki coğrafi dengesizliğe dikkati çeken La Camera, enerji dönüşümünde geride kalan ülkelerin de uluslararası toplum tarafından desteklenmesi gerektiğini vurguladı.
La Camera, yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılmasının tek başına yeterli olmadığını belirterek, şunları kaydetti:
"Bu, sadece kapasiteyi üç katına çıkarma hedefine ulaşmak için değil aynı zamanda sosyoekonomik faydaların herkes için somut gerçeklikler haline gelmesini sağlamak ve dönüşüme yönelik toplumsal desteği güçlendirmek için de önemli."
Öte yandan IRENA 16. Genel Kurulu kapsamında IRENA Sosyoekonomi ve Politika Birimi Başkanı Michael Renner ve ILO Gelecek Becerileri Birimi Başkanı Olga Strietska Ilina, uluslararası medya mensupları ile bir araya gelerek rapora ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Renner, 2024'te özellikle güneş ve rüzgar enerjisinde kurulumların rekor düzeye çıktığını ancak istihdamdaki artışın rekorlara göre beklentilerin altında kaldığını söyledi.
İş gücünden tasarruf sağlayan dijital teknolojilerin kullanımının giderek arttığına işaret eden Renner, enerji sektöründe dijitalleşmenin istihdam ihtiyacını azalttığını, yapay zekanın devreye girmesiyle bu eğilimin güçleneceğini dile getirdi.
Renner, güneş enerjisinde çatı üstü gibi merkezi olmayan kurulumlardan, enerji santrali ölçeğindeki kurulumlara geçişin artmasıyla iş gücüne ihtiyacın azaldığına dikkati çekerek, "Hindistan, Almanya, ABD ve bazı diğer ülkelerde son yıllarda tam olarak gördüğümüz şey bu, küçük ölçekli çatı üstü kurulumların aksine, enerji santrali ölçeğindeki kurulumlara doğru göreceli bir kayma oldu" bilgisini paylaştı.
Ilina da ILO perspektifinden bakıldığında yenilenebilir enerji sektörü ve istihdamına ilişkin iki önemli noktanın öne çıktığını söyledi.
Bu sektördeki işlerin gençler arasında çevreci yönüyle cazip bulunduğunu belirten Ilina, yenilenebilir enerji sektöründeki istihdamın belirli bir beceri düzeyi, çoğu zaman belirli bir ücret seviyesi ile daha iyi çalışma koşulları sunması sebebiyle tercih edildiğini anlattı.
Ilina, jeopolitik, yeni ticaret düzenlemeleri, gümrük tarifeleri ve çoklu krizlerin yaşandığı belirsizlik ortamında yatırımlarla ilgili genel zorlukların bulunduğunu, bunun da istihdamı etkilediğini söyledi.
Bu sebeple yenilenebilir enerji sektöründeki istihdama yönelik beklentilerin yüksek olduğuna işaret eden Ilina, "Yenilenebilir enerji sektörünün arz ve talep ilişkisinde bir olgunluğa ulaşmasını bekliyoruz. Bu raporda yer almıyor ama başka bir raporda her 4 işten 3'ünün yapay zekadan etkileneceği tahmin ediliyor. İyi haber ise iş gücünün yalnızca yaklaşık yüzde 3'ü yüksek düzeyde iş ikamesi riskiyle karşı karşıya kalacak ancak bu durum sektörde becerilerin geliştirilmesi ve daha fazla eğitim anlamına geliyor. Rapor, eğitim ve öğretimin temel bir eşitlik ve kapsayıcılık aracı olması gerektiğini vurguluyor" görüşünü paylaştı.
Ilina, yenilenebilir enerji sektöründeki kadınlar ve engelli bireylere yönelik bakış açısının raporda detaylandırıldığını söyledi.
Üç yenilenebilir enerji işinin sadece birinin kadınlar tarafından yapıldığına işaret eden Ilina, 2030'a kadar yenilenebilir enerjiye geçiş senaryosunda yeni ortaya çıkacak işlerin üçte birinden daha azının kadınlara fayda sağlayacağını söyledi.
Ilina, kadın istihdamının bugünün değil geleceğin de sorunu olduğuna dikkati çekerek, "Kadınların aktif olduğu bu üçte birlik işlerin çoğu idari, büro işleri veya bazen teknik işler ancak nadiren bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarında ve nadiren üst yönetim pozisyonlarında yer alıyorlar. Bu nedenle bu döngüyü kırmak son derece önemli. Engelli bireyler söz konusu olduğunda da kalıcı bir ücret farkı bulunuyor. Nüfusun yüzde 16'sının görünür ya da görünmez bir tür engelinin olduğu varsayılıyor" diye konuştu.
ILO Genel Direktörü Gilbert F. Houngbo da yenilenebilir temelli geleceğe adil geçişin kapsayıcılık, insan onuru ve eşit fırsatlar temelinde inşa edilmesi gerektiğini vurguladı.
Houngbo, şu ifadeleri kullandı:
"Ülkeler, yenilenebilir enerji yatırımlarını ve istihdam yaratmayı artırırken beceri, deneyim ve yeteneklerine rağmen iş gücü piyasalarında sıklıkla engellerle karşılaşan engelli bireyler için erişilebilirliğin politika tasarımının ve uygulamasının her aşamasına dahil edilmesi konusunda özel bir sorumluluğumuz vardır. Bu, erişilebilir eğitim sistemleri, kapsayıcı işe alım uygulamaları ve farklı ihtiyaçlara uyum sağlayan, her çalışanın haklarına saygı duyan iş yerleri gerektirir. Engellilerin kapsanması yalnızca bir adalet meselesi değil aynı zamanda dayanıklı iş gücü piyasaları ve sürdürülebilir kalkınma için de vazgeçilmezdir. Eşitliğin önündeki engelleri kaldırarak ve insana yakışır işi teşvik ederek ekonomileri güçlendirir ve enerji dönüşümünün gerçekten herkes için işlemesini sağlarız."
