Batılı ülkelerin kapsamlı yaptırımlarının ardından Rusya ile başlayan ekonomik gerilim dijital dünyaya da yansırken, Rusya Federal Bilgi Teknolojileri ve Kitle İletişim Denetleme Kurumu (Roskomnadzor), uyguladığı yasal düzenlemelerle ülkedeki internet trafiğinin kontrolünü büyük ölçüde merkezileştirdi.
Facebook ve Instagram'ın çatı şirketi Meta'nın "aşırılıkçı örgüt" olarak sınıflandırılması ve X ile YouTube gibi platformların erişime kapatılması, Rus kullanıcıların dijital alışkanlıklarında radikal değişimlere yol açtı.
Batı merkezli platformların yasaklanmasıyla dünyanın en kalabalık ülkelerinden Rusya'da milyonlarca kullanıcı yerli alternatif platformlara yönelirken, Rus Facebook'u olarak bilinen VKontakte (VK) ve Telegram ortaya çıkan boşluğu doldurarak rekor büyüme rakamlarına ulaştı.
WhatsApp ülkede tamamen engellenirken, Telegram da yer yer kısıtlamalara maruz kalıyor. Ülkede bir süre önce piyasaya sürülen yerli uygulama MAX, başta kamu kuruluşları olmak üzere hızla yayılmaya başlamıştı. MAX'ın halihazırda 70 milyondan fazla kullanıcı sayısına ulaştığı belirtiliyor.
Uzmanlar, söz konusu dijital dönüşümün sadece platform değişikliği olmadığını, kullanıcı verilerinin Rus sunucularında (RuStore ve yerli veri merkezleri) toplanmasıyla devletin gözetim kapasitesinin arttığına da dikkati çekiyor.
Rusya'nın interneti kontrol etme çalışmalarının arkasında "Tehditlere karşı koymaya yönelik teknik araçlar (TSPU)" şeklinde adlandırılan donanımlar yer alıyor. 2019'da yürürlüğe giren "Egemen İnternet Yasası" kapsamında tüm telekomünikasyon operatörlerinin sistemlerine entegre edilen söz konusu cihazlar, Roskomnadzor'un internet trafiğini merkezi bir noktadan yönetmesine imkan sağlıyor.
DPI (Derin Paket İnceleme) teknolojisini kullanan TSPU sistemleri, veri paketlerini içeriklerine göre analiz etme kapasitesine sahipken, VPN trafiği dahil belirli protokolleri yavaşlatabiliyor veya engelleyebiliyor. Özellikle YouTube'a yönelik uygulanan "bant genişliği daraltma" uygulaması, platformu resmen yasaklamadan kullanılamaz hale gelmesini başarmıştı.
Yasakların ardından Rus kullanıcıların VPN talebinde hızlı bir artış yaşansa da 2024 ve geçen yıl yürürlüğe giren düzenlemelerle, VPN servislerinin tanıtımını yapmak suç kapsamına alındı ve popüler VPN protokollerine de engellemeler getirildi.
Rus yetkililer, VPN kullanımını tamamen engellemek yerine, sadece devletin onayladığı ve veri paylaşımını kabul eden servislerin çalışabildiği "beyaz liste" adı verilen sistem üzerinde çalışıyor.
Rus basınında çıkan bazı haberlerde, söz konusu adımların, Rusya'daki internet deneyimini Çin'deki "Büyük Güvenlik Seddi" modeline benzetme girişimi olduğuna dair değerlendirmeler yer alıyor.
Rusya'nın uzun vadeli hedefi, küresel internetten tamamen koparıldığında bile çalışmaya devam edebilecek otonom bir ağ altyapısı oluşturmak.
"RuNet" adı verilen söz konusu proje kapsamında, ulusal DNS (Alan Adı Sistemi) sunucularının kurulması, devlet kurumlarının ve kritik altyapıların sadece yerli yazılımlar kullanması zorunluluğu ve finansal verilerin ülke dışına çıkışının engellenmesi gibi adımlar atılıyor.
Türkiye'deki E-Devlet sistemine benzeyen "GosUslugi" portalının, internet erişimi için bir "dijital kimlik" haline getirilmesi planlanırken, yeni düzenlemelerle, pasaport onaysız sim kart satışının yasaklanması ve büyük sosyal medya kanallarının devlet sistemine kayıt zorunluluğu, internetteki anonimliği de fiilen ortadan kaldırıyor.
Batı'nın en güçlü "yumuşak güç" araçları arasında görülen YouTube'a erişim Rusya'da engellenirken, yerli VK Video ve RuTube'a destek veriliyor.
Yerli platformlarda içerik üreticilerine sunulan teşvikler ve "yerli platforma geçiş" reklamları, Rus dijital medyasının yüzünü Batı'dan Doğu'ya ve iç pazara çevirmesine neden oluyor.
Ancak Rusya'nın RuNet projesi, özellikle yaptırımların ardından donanım sorunlarıyla mücadele etmek zorunda kaldı.
Intel, AMD ve Cisco gibi Batılı işlemci ve sunucu üreticilerinin Rusya pazarından çekilmesi, veri merkezlerinin kapasite artırma çalışmalarını zorlaştırıyor. Rusya bu açığı Çinli tedarikçiler ve paralel ithalat yöntemleriyle kapatmaya çalışsa da 5G altyapısı ve yapay zeka gibi yüksek işlem gücü gerektiren alanlarda hedeflerin gerisinde kalındığı belirtiliyor.
Rusya, son dört yılda attığı adımlarla internet yapısını sınırları daha belirgin hale gelen bir "dijital ulus devlet" modeline dönüştürürken, küresel ağlarla bağlantısını sürdürmek isteyen kullanıcıların VPN gibi alternatif erişim yolları arayışı da devam ediyor.