ABD Yüksek Mahkemesi'nden Tarife Kararı: Küresel Ticarette Yeni Dönem
ABD Yüksek Mahkemesi'nin, Başkan'ın Uluslararası Acil Ekonomik Güçler Yasası (IEEPA) kapsamında tarife uygulama yetkisini kaldırması, küresel ticarette derin bir belirsizlik yarattı. 175 milyar doları aşan gümrük vergisi iadesi potansiyeli ve Başkan Donald Trump'ın alternatif yasal yollarla %10'luk yeni küresel tarife ilan etmesi, piyasaları yeni bir ticaret politikası dalgalanmasına hazırlıyor. Karar, uluslararası ticaret anlaşmalarının geleceğini de sorgulatıyor.
Selin Öztürk
•
Yüksek Mahkeme, dün Başkan Donald Trump tarafından yürürlüğe konulan tarifelerin dayandırıldığı Uluslararası Acil Ekonomik Güçler Yasası'nın (IEEPA) başkana tarife koyma yetkisi vermediğine hükmetti.
Mahkemenin söz konusu tarifelere dair 3'e karşı 6 oyla aldığı kararda, gümrük vergisi koyma yetkisinin Kongre'ye ait olduğu vurgulandı.
Trump, geçen yıl IEEPA kapsamında ABD'nin neredeyse tüm ticaret ortaklarına "karşılıklı" gümrük vergileri uygulamış, Çin, Kanada ve Meksika'ya da fentanil akışını gerekçe göstererek tarifeler getirmişti.
Hükümetin IEEPA'yı "Başkana tek taraflı olarak sınırsız gümrük vergileri uygulama ve bunları istediği gibi değiştirme" yetkisi veren bir yasa olarak yorumladığı belirtilen mahkeme kararında, yasanın yarım asırlık geçmişinde hiçbir başkanın bu büyüklük ve kapsamdaki tarifeler bir yana, herhangi bir gümrük vergisi uygulamak için dahi bu yasayı kullanmadığına dikkat çekildi.
Kararda, yasada yer alan "ithalatı düzenleme" ifadesinin Kongre'nin "vergi koyma" yetkisini kapsamadığı, büyük ekonomik ve siyasi etkisi olan "son derece önemli" bir yetki devrinin Kongre tarafından muğlak bir dil kullanılarak yapılamayacağı belirtildi.
IEEPA'nın başkana soruşturma yapmak, engellemek, yasaklamak gibi çeşitli konularda ithalatı düzenleme yetkisi verdiği aktarılan kararda, bu uzun özel yetkiler listesinde gümrük vergileri veya harçlardan hiç bahsedilmediği kaydedildi.
Söz konusu karar, Trump yönetiminin ticaret politikalarına hukuki bir set çekerken, son dönemde IEEPA kapsamında toplanan milyarlarca dolarlık gümrük vergisinin akıbeti ve ABD'nin dış ticaret taahhütleri konusunda büyük bir belirsizlik bulutu oluşturdu.
Penn-Wharton Bütçe Modeli'ne göre, IEEPA kapsamındaki tarifeler için tahsil edilen ve geri ödenmesi gerekebilecek tutarın 175 milyar doların üzerinde olduğu tahmin edildi.
Mahkeme kararında, bugüne kadar toplanan gümrük vergilerinin iadesine dair somut bir yol haritası sunulmazken, karara muhalefet eden Yüksek Mahkeme Yargıcı Brett Kavanaugh, gerekçesinde "milyarlarca doların iadesinin" ABD Hazinesi üzerinde önemli sonuç doğuracağına dikkati çekti.
Kavanaugh, "Mahkeme, hükümetin ithalatçılardan topladığı milyarlarca doları iade edip etmemesi ve eğer iade edecekse nasıl iade etmesi gerektiği konusunda bugün hiçbir şey söylemiyor. Ancak bu süreç muhtemelen karmaşık olacaktır" ifadesini kullandı.
ABD Başkanı Trump ise Yüksek Mahkemenin kararı sonrasında düzenlediği basın toplantısında, "İyi haber şu ki, bu korkunç kararda tüm mahkeme tarafından kabul edilen ve Kongre tarafından da tanınan, ABD Başkanı olarak benim kullanabileceğim IEEPA tarifelerinden bile daha güçlü yöntemler, uygulamalar, kanunlar ve yetkiler var" diye konuştu.
Yüksek Mahkemenin kararının, bir başkanın ticareti düzenleme ve gümrük vergileri uygulama yetkisini daha güçlü ve daha net hale getirdiğini savunan Trump, eskisinden daha fazla gelir elde edeceklerini düşündüğünü anlattı.
Trump, kararda tarifelerin geri ödenmesine ilişkin bir hüküm olmamasını eleştirdi ve bu durumun gelecek birkaç yıl boyunca dava konusu olacağını belirtti.
IEEPA tarifeleri kullanılarak müzakere edilen ticaret anlaşmalarına ilişkin ise Trump, "Birçoğu geçerli. Bazıları geçerli olmayacak ve diğer tarifelerle değiştirilecek" dedi.
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent de gümrük vergileri için alternatif yasal yetkilerin kullanılmasının 2026 yılında tarife gelirlerini "neredeyse hiç" değiştirmeyeceğini söyledi. Bessent, Yüksek Mahkemenin tarifelere karşı bir karar vermediğini, sadece IEEPA'nın bunun için kullanılamayacağına dikkati çekti.
ABD Başkanı Trump, basın toplantısında duyurduğu, tüm ülkelere yönelik yüzde 10 küresel gümrük vergisi getirilmesine ilişkin karara da imza attı.
Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, bu kararla Trump'ın 1974 Ticaret Yasası'nın 122. maddesi uyarınca sahip olduğu yetkiyi kullandığına işaret edildi.
Bu kapsamda ABD'ye ithal edilen ürünlere 150 gün süreyle yüzde 10 oranında ithalat vergisi getirildiği belirtilen açıklamada, kararın 24 Şubat'tan itibaren yürürlüğe gireceği kaydedildi.
Açıklamada, bazı ürünlerin geçici ithalat vergisine tabi olmayacağı ifade edilerek, kritik mineraller, enerji ürünleri, bazı tarım ürünleri, ilaçlar, belirli elektronik ve otomotiv ürünleri, havacılık ürünleri ile bilgi materyalleri gibi bazı kalemlerin vergiden muaf tutulduğu bildirildi.
Trump'ın da belirttiği gibi ABD yönetiminin bundan sonraki süreçte, ulusal güvenliği gerekçe gösteren 1962 tarihli Ticaret Genişletme Yasası'nın 232. maddesi, dış ülkelerin haksız ticaret uygulamalarına karşı yetki veren 1974 tarihli Ticaret Yasası'nın 301. maddesi veya dış ticaret açıklarını hedefleyen 122. madde gibi diğer federal yasaları kullanması bekleniyor.
Ancak bu yasalar, IEEPA'nın aksine ek soruşturmalar, kamuoyu görüşleri ve belirli kurumların raporları gibi daha karmaşık bürokratik ve prosedürel adımlar gerektiriyor.
Yargıç Kavanaugh'un karşı oy gerekçesinde ifade ettiği üzere, Yüksek Mahkemenin Başkan'ın tarife uygulama yetkisini tamamen ortadan kaldırmadığı, sadece IEEPA kapsamında gümrük vergisi koyarak "yanlış yasal seçeneği işaretlediğine" hükmettiği aktarılıyor.
Öte yandan, Yüksek Mahkemenin kararı ithalatçıların ödedikleri vergilerin iadesini talep etmesi için yasal bir dayanak sağlıyor. İthalatçı firmaların mahkeme kararını emsal göstererek paralarının iadesi için toplu dava açmaları bekleniyor.
ABD basınında yer alan haberlerde, ithalatçıların geri ödeme talep etmek üzere Uluslararası Ticaret Mahkemesine halihazırda binden fazla dava başvurusunda bulunduğu ve yeni bir dava akımının da başlamasının beklendiği aktarılıyor.
Bazı küçük ithalatçıların ise dava açmak için binlerce dolarlık yasal masraflarını ödemek yerine potansiyel iadeden vazgeçebileceği belirtiliyor.
ABD Ulusal Perakendeciler Birliği'nden (NRF) yapılan açıklamada, ABD'li ithalatçılara gümrük vergilerinin iadesi için alt mahkemenin sorunsuz bir süreç sağlaması talep edilirken, iadelerin ekonomiye ivme kazandıracağı kaydedildi.
Uzmanlar, bu sürecin teknik olarak tam bir "kaosa" dönüşebileceği uyarısında bulunurken, Gümrük ve Sınır Muhafaza (CBP) biriminin hangi ürün grubu için, hangi tarih aralığında, ne kadar iade yapacağı konusundaki yasal düzenlemelerin aylar, hatta yıllar sürebileceği ifade ediliyor.
Trump yönetimi, birçok ülkeyle yürüttüğü ticaret diplomasisinde IEEPA tarifelerini bir "pazarlık kozu" olarak kullanırken, Yüksek Mahkeme'nin kararı halihazırda imzalanmış olan veya müzakeresi süren trilyonlarca dolar değerindeki ticaret anlaşmalarının akıbeti için de belirsizlik yaratıyor.
Uzmanlar, ticaret ortaklarının artık "ABD Başkanı ile yapılan anlaşmaların yargıdan dönebilmesi" riskini daha fazla fiyatlayacağını ifade ediyor.
Yargıç Kavanaugh'un muhalefet şerhinde "IEEPA tarifeleri, Çin'den Birleşik Krallık'a ve Japonya'ya kadar yabancı ülkelerle yapılan trilyonlarca dolarlık ticaret anlaşmalarını kolaylaştırdığı için Mahkeme'nin kararı çeşitli ticaret anlaşmalarına ilişkin belirsizlik yaratabilir" ifadesine yer vermesi de dikkati çekiyor.
Karar sonrasında açıklamalarda bulunan Avrupa Birliği (AB) ve İngiltere hükümeti sözcüleri, etkilere dair daha fazla netlik kazanmak için ABD yönetimi ile temas halinde olacaklarını belirtiyor.
Oxford Economics Küresel Başekonomisti Ryan Sweet, Yüksek Mahkeme'nin tarifelerle ilgili kararının etkin tarife oranını sert bir şekilde düşürerek yüzde 12,8'den yüzde 8,3'e indirdiğini belirtti.
Kısa vadede tarifelerin düşürülmesinin ekonomiye sağlayacağı desteğin uzun süreli belirsizlik dönemiyle kısmen dengelenebileceğine işaret eden Sweet, yönetimin tarifeleri başka yollarla uygulamasıyla tarife oranının yine de mevcut seviyelere yakın seyredebileceğini aktardı.
Sweet, Yüksek Mahkeme'nin kararının geçen yıl yürürlüğe konulan karşılıklılık esasına dayalı ülke bazlı tarifelerin çoğunun dayanağını oluşturan acil durum ilanını açıkça geçersiz kıldığını belirterek, "Yüksek Mahkeme, yönetimin söz konusu tarife ilanı kapsamında halihazırda ödenmiş olan 130 milyar dolardan fazla gümrük vergisini iade etmesi gerekip gerekmediği konusunda bir karar vermedi, bu da muhtemelen uzun sürecek bir hukuk mücadelesine yol açacaktır." dedi.
Trump yönetiminin başvurduğu 122. Bölüm kapsamındaki yetkiye de değinen Sweet, bunun yönetim diğer ticaret yetkilerini kullanırken bir köprü görevi görebileceğini, soruşturmalar gerektirse de hukuken daha kalıcı olduğunu ifade etti.
Sweet, "Yönetim, diğer yollarla genel tarife düzeyini yeniden oluşturabilse bile sektör ve ülke bazındaki etkiler çok farklı görünebilir, bu da işletmeler, yatırımcılar ve hanehalkları için bir başka ticaret politikası belirsizliği dalgası yaratacaktır. Bu belirsizlik, bu yıl büyümeyi rayından çıkarmaktan ziyade olumsuz etkileyebilecek önemli bir aşağı yönlü risktir." diye konuştu.
Fitch Ratings ABD Ekonomik Araştırmalar Başkanı Olu Sonola da toz bulutu nihayet yatıştıktan sonra, yüzde 10'luk gümrük vergisinin belirsizliği azaltmaya yardımcı olabileceğini söyledi.
Geri ödeme sürecinin ise gelecek aylarda yoğun bir şekilde dava konusu olacağına işaret eden Sonola, Yüksek Mahkeme kararının şirketlere ve tüketicilere paralarını geri talep etmek için net bir yasal dayanak sağladığını ifade etti.
Sonola, kararın yüzde 10'un üzerinde gümrük vergisi oranları içeren ticaret anlaşmalarını riske attığına değinerek, gümrük vergileri yasa dışı kabul edildiğinde, 122 Madde'de izin verilen yüzde 10 oranından daha yüksek tarife uygulamaya devam etmek için yasal bir gerekçe kalmayacağını dile getirdi.
Küresel piyasaların şimdilik bunu önemsemeyebileceğini kaydeden Sonola, "Ancak bu durum, olayların nasıl gelişeceği konusunda daha net bir fikir edindikçe değişebilir. Aslında, bu karar şu anda yüzde 10'un üzerinde IEEPA gümrük vergisi oranlarıyla karşı karşıya olan birçok Asya ve Avrupa ülkesine fayda sağlayabilir" değerlendirmesinde bulundu.
